Llinellau Pilonau Presennol

Er nad prosiect fel y cyfryw ydyw, mae'r llinellau peilon presennol yng Nghymru yn werth rhoi sylw iddynt. Mae deall daearyddiaeth a phwrpas y prif linellau pŵer gweithredol yn werthfawr wrth adolygu cynigion ar gyfer adeiladu llinellau newydd. Mae hyn yn ymwneud yn bennaf â'r llinellau trosglwyddo pellter hir sy'n eiddo i ac yn cael eu gweithredu gan NGET. Mae gan lawer o'r rhain brosiectau adnewyddu neu uwchraddio wedi'u cynllunio, ynghyd ag is-orsafoedd newydd neu wedi'u huwchraddio.

Rydym hefyd o'r farn y dylid rhoi mwy o ystyriaeth mewn rhai lleoliadau i'r posibilrwydd o gael gwared ar y peilonau. Mae hynny'n berthnasol i'r llinellau trosglwyddo a'r ceblau uwchben a ddefnyddir ar gyfer y rhwydwaith dosbarthu.

Mae rhwydwaith trosglwyddo National Grid yng Nghymru yn cynnwys, i raddau helaeth, linellau sy'n rhedeg ar draws y Gogledd a'r De. Nid oes llinellau trosglwyddo yng nghanolbarth Cymru; cyflenwir trydan yno yn gyfan gwbl trwy'r rhwydwaith dosbarthu pŵer is. Mae'r llinellau trosglwyddo yn cysylltu'n uniongyrchol â rhwydwaith ehangach y DU.

Gellir gweld y llinellau trosglwyddo presennol a'u peilonau ar ein map rhyngweithiol drwy ddewis o'r ddewislen haenau. Nid yw llinellau dosbarthu yn cael eu dangos yn yr haen hon, ond maent i gyd yn weladwy ar fap sylfaen OSM. Am fwy o fanylion, rydym yn argymell edrych ar yr Open Infrastructure Map, sy'n adnodd rhagorol.

Yn ddiddorol, mae patrwm y rhwydwaith trosglwyddo trydan yn debyg iawn i'r prif gysylltiadau ffyrdd a rheilffyrdd â Lloegr. Yn ddiweddar, nodwyd bod y patrwm hwn yn arwydd o'r "economi echdynnu" sydd wedi bodoli'n hanesyddol yng Nghymru. Mae adnoddau naturiol wedi cael eu hecsbloetio, gyda swm sylweddol o elw yn mynd y tu allan i Gymru, tra bod y rhanbarthau lle tarddodd yr adnoddau yn parhau i fod yn hynod dlawd. Mae'n ymddangos bod hyn yn parhau i'r dyfodol ym maes cynhyrchu ynni adnewyddadwy. Mae Cymru eisoes yn cynhyrchu mwy o bŵer nag sy'n cael ei ddefnyddio, gyda'r gwarged yn cael ei allforio i Loegr. Yn ôl ffigurau swyddogol ar gyfer 2025, cynhyrchwyd cyfanswm o 23.2TWh o drydan, ac allforiwyd 8.4TWh ohono.

Mae llinellau trosglwyddo NGET yn 400kV, gyda rhai yn 275kV, yn Ne Cymru. Yn nodweddiadol, maent yn defnyddio'r math mwy o beilonau, sy'n gallu cyrraedd tua 50m o uchder, ac yn aml maent yn gylchedau dwbl sy'n cario chwe gwifren ddargludo.

Mae'r rhwydwaith dosbarthu yn cysylltu naill ai drwy is-orsafoedd trosglwyddo neu'n uniongyrchol â'r ffynonellau cynhyrchu pŵer. Ar hyn o bryd, mae dau ddarparwr dosbarthu yng Nghymru: National Grid Electricity Distribution (NGED) ac SP Energy Networks. Mae'r llinellau yn 132kV neu lai, gyda llinellau 66kV a 33kV yn gyffredin. Mae ceblau lleol sy'n cyflenwi eiddo domestig a busnesau yn 11kV yn bennaf. Er enghraifft, mae Aberystwyth, Y Trallwng a'r Drenewydd yn cael cyflenwad 132kV; mae Aberhonddu, Llanfair-ym-Muallt a Rhaeadr Gwy ar linellau 66kV; ac mae gan Landeilo, Llanymddyfri a Machynlleth gysylltiadau 33kV. Gall y llinellau gael eu cario ar beilonau dur delltog llai neu ar bolion pren; mae defnyddio polion pren unigol neu ddwbl yn gyffredin iawn yng Nghanolbarth Cymru.

Lleoliadau Nodedig

Llandyfaelog a Lower Frankton yw'r safleoedd a gynigir ar gyfer is-orsafoedd mawr hollol newydd. Dyma fyddai'r pwyntiau cysylltu â'r grid ar gyfer y llinellau peilon newydd gan Green GEN Cymru.

Mae Gorsaf Bŵer Penfro (Pembroke Power Station) yn orsaf bŵer tyrbin nwy sydd ar waith, ac sy'n cynhyrchu 2,281MW. RWE Generation UK yw'r gweithredwr. Mae ganddi nifer o gysylltiadau â'r grid, gan gynnwys dwy linell beilon 400kV sy'n rhedeg yn gyfochrog â'i gilydd tua'r dwyrain i Abertawe ac ymlaen i Loegr. Mae hefyd yn bwynt cysylltu terfynol ar gyfer cebl cysylltu 'Greenlink' , sydd ar waith rhwng Cymru ac Iwerddon ac sy'n rhedeg o dan y ddaear ac o dan y môr.

Mae Gorsaf Bŵer Cei Connah (Connah's Quay Power Station) yn orsaf bŵer nwy sydd ar waith, ac sy'n cynhyrchu 1,380MW. Uniper UK yw'r gweithredwr. Disodlodd yr orsaf bŵer lo flaenorol – sydd bellach wedi'i dymchwel – ac mae wedi'i lleoli ar y llinellau 400kV sy'n rhedeg trwy Ogledd Cymru. Mae llinellau 400kV pellach yn darparu cysylltiadau â Gogledd-ddwyrain Lloegr.

Mae Dinorwig a Ffestiniog yn orsafoedd pŵer dŵr sy'n defnyddio system storio dŵr trwy bwmpio. Mae gan Ddinorwig allbwn brig o 1,728MW, ac mae gan Ffestiniog allbwn o 360MW. Mae'r system storio trwy bwmpio yn bwysig oherwydd ei gallu i ddarparu cyflenwad pŵer cyflym mewn ymateb i newidiadau tymor byr yn y galw.

Mae Wylfa, ar Ynys Môn, yn orsaf bŵer niwclear sydd bellach wedi cau ac yn y broses o gael ei datgomisiynu. Fodd bynnag, mae bellach wedi'i chynnig fel safle ar gyfer gorsaf niwclear newydd sy'n defnyddio SMRs (Adweithyddion Modiwlaidd Bach) a gynhyrchir gan Rolls Royce. Mae'r cynlluniau yn eu cyfnodau cynnar ac maent yn ddadleuol iawn.

Aberthaw oedd safle gorsaf bŵer lo a gorsaf biomas gyfagos; mae'r ddwy bellach wedi'u datgomisiynu.

Mae'r safle wedi'i brynu gan Ranbarth Cyfalaf Caerdydd (CCR), sydd wedi cynnig y safle fel lleoliad posibl ar gyfer lagŵn ynni llanw. Ar hyn o bryd, mae'r prosiect yn ei gyfnod cynnar iawn ac yn amodol ar astudiaethau dichonoldeb.

Dileu Pylonau Presennol?

Mae llinellau pylonau foltedd uchel presennol yn rhan o'r Seilwaith Cenedlaethol Critigol, ac felly nid yw'n realistig disgwyl newid sylweddol i'r llwybrau uwchben y ddaear. Fodd bynnag, credwn fod lleoliadau lle dylid ystyried yn fwy difrifol y posibilrwydd o osod ceblau pŵer o dan y ddaear, gan alluogi dileu o leiaf rhai pylonau.

Mae cynsail ar gyfer hyn; cyflwynwyd y cynllun 'Darpariaeth ar gyfer Effaith Weledol' (Visual Impact Provision) yn 2021, drwy gytundeb rhwng National Grid ac Ofgem. Roedd yn nodi cyllideb sylweddol ar gyfer lliniaru effaith llinellau pŵer presennol mewn ardaloedd tirwedd sensitif. Arweiniodd hyn at brosiectau i osod ceblau o dan y ddaear, gan ddileu pylonau yn y New Forest, Dorset, y Peak District ac yn agos at Borthmadog ym Mharc Cenedlaethol Eryri. Yn anffodus, cafodd rhai ardaloedd eraill a awgrymwyd eu heithrio. Credwn y gellid mynd ymhellach o lawer gyda'r dull hwn.

O ran llinellau dosbarthu uwchben y ddaear, sy'n cael eu cynnal gan bylonau neu bolion pren, mae dadl efallai hyd yn oed yn gryfach dros eu gosod o dan y ddaear lle bynnag y bo modd. Yn ystod tywydd eithriadol o wael, sy'n ymddangos fel petai'n digwydd yn amlach y dyddiau hyn, mae'r rhwydwaith dosbarthu mewn ardaloedd gwledig yn dueddol iawn o ddioddef difrod, ac mae toriadau pŵer yn dod yn fwyfwy cyffredin. Gyda pheirianneg dda, mae ceblau o dan y ddaear yn cynnig amddiffyniad llawer gwell rhag digwyddiadau tywydd eithafol.

Y gost yw'r prif rwystr a nodir bob amser o ran disodli llinellau uwchben y ddaear â cheblau tanddaearol. Ond hyd yn oed os yw'r fantais yn anodd ei mesur yn ariannol, ni ddylai hynny fod y ffactor hollbwysig. Tirweddau Cymru yw ei hased mwyaf gwerthfawr, ac maent yn haeddu cael eu diogelu waeth beth yw'r gost. Mae'r cwmnïau trydan yn enfawr ac yn gwneud elw sylweddol iawn i'w buddsoddwyr.

Mae llawer o linellau'n destun prosiectau adnewyddu neu uwchraddio; mae hyn yn cynnig cyfle delfrydol i adolygu'r opsiynau ar gyfer gosod y ceblau o dan y ddaear.

Ym mhob achos, mae gosod ceblau o dan y ddaear yn gofyn am ymchwiliad gofalus i'r effeithiau amgylcheddol, ystyriaeth sy'n llawer pwysicach na chostau.